KANSER TANISI, KONTROLÜ VE TAKİBİNDE KULLANILAN TAHLİLLER

AFP (Total Alfa-Fetoprotein) – AFP L3%

KARACİĞER, TESTİS ve YUMURTALIK kanserlerini saptama ve tanı koymaya yardımcı olmak için AFP kullanılır. 

Hepatosellüler kanserli hastaların % 90’ında AFP yüksektir.

Siroz veya kronik hepatit B gibi kronik karaciğer hastalıkları olan kişileri izlemek için de AFP istenmektedir. Çünkü karaciğer kanseri riski taşırlar.

Hastaya hepatosellüler karsinom veya başka bir AFP üreten kanser tanısı konmuşsa hastanın tedaviye yanıtını ve kanser nüksünü izlemeye yardımcı olmak için belli aralıklarla AFP istenebilir.

1. Ancak her karaciğer, yumurtalık veya testis kanseri önemli miktarlarda AFP üretmeyebilir. Ayrıca mide, kolon, akciğer, meme kanserleri ve Lenfoma gibi kanserlerde de bazen yüksek düzeyler görülebilir.
2. AFP bir izlem aracı olarak kullanıldığında azalan düzeyleri tedaviye yanıtı gösterir. Kanser tedavisinden sonra değerler, normal veya normale yakın düzeylere anlamlı derecede düşmezse tümör dokusunun bir bölümü halen mevcut olabilir. Konsantrasyonlar artmaya başlarsa kanserin nüks etme olasılığı mevcuttur. Tedaviden önce AFP düzeyleri yükselmezse test genellikle tedavinin etkinliği veya hastalık nüksünün izleminde yararlı olmayacaktır.

Ancak AFP, siroz ve hepatit hastalığında da yükselebilir. Dolayısıyla AFP ve AFP-L3% test sonuçları yüksek değerlerde olan her kişi kanserli olmadığı gibi karaciğer kanseri de gelişmeyebilir.

Gebelikte AFP testi:

Tek başına AFP ölçümü yalnızca nöral tüp defekti NTD ve diğer bazı fetal anomaliler açısından riski yüksek anne adaylarını belirlerken, üçlü test (AFP, HCG ve Estriol), bebeklerinde Down sendromu ve Trizomi 18 varlığı açısından risk altında olan anne adaylarını belirlemektedir.

Yüksek çözünürlüğü olan ultrasonografi cihazlarının geliştirilmesiyle AFP ile NTD taraması ikinci plana düşmüştür, zira bu cihazlarla bakıldığında bazı bulguların varlığı veya yokluğu NTD varlığı ve yokluğunu oldukça güvenilir bir şekilde ortaya koyabilmektedir. Yine son yıllarda 11-14 testinin devreye girmesiyle Down Sendromu üçlü testten daha hassas bir şekilde taranabilir hale gelmiştir.

AFP gebeliğin en erken dönemlerinden itibaren fetüs tarafından üretilen bir maddedir. En erken dönemlerde yolk sak adı verilen yapı tarafından üretilirken, fetüs geliştikçe üretimin büyük kısmını fetüsün karaciğeri devralmaya başlar. Ne işe yaradığı tam olarak açıklığa kavuşturulmuş olmamakla birlikte fetüs kanındaki esas protein olması nedeniyle erişkin insan kanındaki albümine benzer işlevleri olduğu kabul edilmektedir.

YÜKSEKLİĞİNDE DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ:

• Primer hepatosellüler karsinom (Hepatoma)
• Germ hücreli kanser
• Yolk sak tümörü
• Testisin embriyonal hücreli veya germ hücreli tümörü 
• Pankreas kanseri
• Mide kanseri
• Kolon kanseri
• Akciğer kanseri
• Lenfoma
• Siroz
• Hepatit ve alkolik karaciğer hastalığı

HAMİLELERDE YÜKSEKLİĞİNDE DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ:

• Nöral tüp defekti
• Abdominal duvar defektleri
• Multipl gebelik
• Düşük riski 

HAMİLELERDE DÜŞÜKLÜĞÜNDE DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ:

• Trizomi 21 (Down Sendromu)
• Sıkıntılı Cenin veya Konjenital Anomaliler
• Fetal ölüm

CA 125 (0 – 35)

Özellikle Over malignitelerinin takibinde kullanılan bir tümör markeridir. Seröz, endometrial, şeffaf hücreli ve undiferansiye over karsinomları, endometrium veya fallop tüplerinin adenokarsinomları, bazı nonjinekolojik maligniteler ve bazı benign durumlarda (hamilelik; menstruasyon, peritoneal veya plevral enflamasyon, Over kistleri, endometriozis) CA 125 düzeyi artar. Ayrıca sağlıklı insanların %1’inde de CA 125 düzeyleri yüksek olabilir. Bu nedenle normal bireylerde tarama amaçlı olarak kullanılmamalıdır. 

Ca 15-3 (4,50 – 29)

Meme kanserli hastaların tanı, rekürrens ve tedavi takibinde kullanılır. Özellikle metastatik meme kanserlerinin %80’inde CA 15-3 düzeyi artar. Ayrıca diğer bazı maligniteler (pankreas, akciğer, over, kolon, karaciğer vb.), hepatit, siroz, sarkoidoz, tüberküloz ve SLE’de de CA 15-3 düzeyi yükselebilir. Tarama testi olarak kullanılmamalıdır.

CA 19-9 (0 – 37)

Tüm gastrointestinal sistem kanserleri (pankreatik kanserler, kolanjiokarsinomlar, kolon kanserleri vb) ve diğer adenokarsinomlarda CA 19-9 düzeyi artar. Pankreatik kanserlerde sensivitesi % 70-80’dir. CA 19-9 düzeyi ile tümör kitlesi arasında ilişki yoktur. CEA ile beraber kullanıldığında mide kanseri rekürrensinin tespitinde sensitivitesi % 94’e kadar yükselir. Ayrıca kronik Pankreatit, kolanjit ve siroz gibi bazı benign durumlarda da CA 19-9 seviyelerinde yükseklik görülebilir. Tarama testi olarak kullanılmamalıdır. Ancak Pankreatitte yüksekliği 200’ü geçmez. 

CA 72-4 / TAG 72 (0 – 4)

Gastrointestinal sistem, over ve meme dokusunun primer adenokarsinomlarının rekürrens ve tedavi takibinde kullanılır. Özellikle metastatik gastrik karsinomlarda CA 72-4 düzeyi yükselir. Ayrıca bazı benign durumlarda da (Pankreatit, karaciğer sirozu, pulmoner hastalıklar, Romatoid hastalıklar, jinekolojik hastalıklar, gastrointestinal sistem hastalıkları vb) CA 72-4 düzeyi artabilir. Tarama testi olarak kullanılmamalıdır.

CEA (0 – 4)

Kolon, rektum, akciğer, meme, karaciğer, pankreas, prostat, mide ve over kanserlerinde CEA düzeyi artar. Özellikle kolorektal kanserler ve ileri evre meme kanserlerinde takipte kullanılabilir. Benign karaciğer hastalıkları, Ülseratif kolit ve polipozis gibi bazı benign gastrik ve intestinal durumlar, benign meme hastalıkları, pulmoner enflamasyon, amfizem ve böbrek yetmezliklerinde de serum CEA düzeyi artabilir. Ayrıca sigara içenlerde CEA düzeyi hafif yüksektir. Bu nedenlerle tarama testi olarak kullanılmamalıdır.

PSA (0 – 4)

PSA (Prostat Spesifik Antijen) prostatın epitel hücreleri tarafından üretilen ve seminal sıvıda yüksek oranda bulunan protein yapısında bir enzimdir. Normal durumdaki prostattan seruma az miktarda karışmaktadır. Kandaki yükselme, prostat hastalığının göstergesidir. PSA normalde, 4 ng/ml’nin altında olmalıdır. 4 ng/ml altındaki değerler normal olarak kabul edilmektedir. 4-10 ng/ml arasındaki değerler şüpheli sınır değerler olarak kabul edilmektedir. 10 ng/ml üzerinde elde edilen PSA değeri ise yüksek olarak değerlendirilmektedir. PSA testi sonucu ne kadar yüksekse, prostat kanseri riski de o derecede yüksektir. 

Benign prostat hipertrofisi (Prostatın iyi huylu büyümesi), Prostat iltihabı (prostatit) durumunda da PSA düzeyi sınırda veya yükselmiş olarak bulunabilir. Ejakülasyon (boşalma) da PSA düzeyini geçici olarak yükseltmektedir. Bu nedenle, PSA ölçümü öncesinde 2 gün boyunca cinsel ilişkiye girilmemelidir. Prostat biyopsisi de PSA düzeyini yükseltmekte, bu nedenle biyopsiden en az 6 hafta sonra tekrardan PSA bakılabileceği bildirilmektedir.

hTG / Troglobulin (0-60 ng/mL)

Glikoprotein yapısındadır ve tiroid hücreleri tarafından büyük miktarlarda sentezlenir. Tiroidin papiller ve foliküler kanserlerinde, subakut tiroidit, selim tiroid tümörlerinde seviyeleri yükselir. Tirotoksikozis factitia da seviyeleri düşer. Differansiye tiroid papiller ve foliküler kanserlerin takibinde, Hipertiroidi diagnozunda kullanılır. Başarılı operasyonlar sonunda Tg düzeyleri tespit edilemez hale gelir.

Test primerde tiroid kanserlerinin takibinde kullanılır. Tedavi ile remisyonlarda Tg düzeyi azalırken, metastazlarla artar.